Wprowadzenie

Celem polityki III Rzeszy wobec okupowanej Polski w latach 1939-1945 było wynarodowienie oraz stopniowe niszczenie całego dorobku cywilizacyjnego i intelektualnego narodu polskiego, jego całkowita dyskryminacja w zakresie warunków bytowych oraz w życiu publicznym. W praktyce oznaczało to m.in. obowiązek zatrudnienia, nakaz opuszczania domów i mieszkań przekazywanych następnie Niemcom, grabież majątku, wprowadzenie kartek na żywność na najbardziej podstawowe artykuły czy zakaz przebywania w miejscach publicznych poza ściśle określonym czasem.

Obowiązywały także liczne zakazy ograniczające prawa Polaków do swobodnego funkcjonowania w życiu codziennym jak, m.in. możliwość zdobywania wykształcenia, z wyjątkiem nauki zawodu. Polacy na terenach włączonych do Rzeszy poddawani byli germanizacji, obowiązkowym wysiedleniom, do utworzonej z części ziem polskich tzw. Generalnej Guberni, gdzie jako tania siła robocza przeznaczani byli na potrzeby niemieckiej gospodarki.

Stałym elementem tej polityki był terror wymierzony przede wszystkim w polskie elity polityczne i intelektualne oraz w obywateli narodowości żydowskiej. Wszelkie próby łamania ustanowionego prawa były surowo karane więzieniem, zsyłką do obozów koncentracyjnych, a w konsekwencji śmiercią. Wyroki orzekane były pośpiesznie przez niemieckie sądy doraźne. Jedną z metod zastraszania i eliminowania Polaków z codziennego życia były tzw. łapanki uliczne oraz publiczne egzekucje osób aresztowanych lub przypadkowo zatrzymywanych.

Rozstrzeliwani byli także zakładnicy w odwecie za napady i zamachy dokonywane przez Polaków na niemieckich żołnierzy i funkcjonariuszy państwowych. Wiele z takich zbrodni zostało udokumentowanych i upamiętnionych. Spośród licznych zbrodni dokonanych na mieszkańcach Warszawy, najbardziej znane to zbrodnia w Wawrze, która miała miejsce w grudniu 1939 roku czy egzekucje w Palmirach na obrzeżach Puszczy Kampinoskiej, przeprowadzane w okresie od grudnia 1939 do lipca 1941 roku. Ślady innych zostały odkryte dopiero po latach. Do nich należy także egzekucja w Natolinie. Jej przypomnienie, prezentacja okoliczności z nią związanych, w zamierzeniu twórców wystawy, jest hołdem dla 15 ofiar, które zostały rozstrzelane w tym miejscu 15 listopada 1939 roku.

Badania archeologiczne

Las Natoliński, w którym 13 listopada 1939 roku Niemcy dokonali egzekucji na ludności cywilnej, stał się przedmiotem badań archeologicznych. W miejscu tym, w marcu 1945 roku dokonano pierwszych poszukiwań, w wyniku których możliwa była identyfikacja kilku ofiar. Dalsze prace na znacznie większą skalę rozpoczęła natomiast Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie. Zlokalizowane zostało miejsce zbrodni, za które uznany został rów melioracyjny usytuowany po lewej stronie drogi prowadzącej od bramy wjazdowej w kierunku pałacu.

W wyniku przeprowadzonych wiosną 1971 roku prac ekshumacyjnych z ziemi wydobyte zostały szczątki ofiar egzekucji, przeniesione na cmentarz przy ul. Wałbrzyskiej w warszawskiej dzielnicy Służew. Zabezpieczone zostały także znajdujące się przy szczątkach przedmioty lub ich fragmenty. Były to m.in. skórzana oprawka futerału na okulary, grzebienie, zapalniczki, fragmenty polskich dokumentów i formularzy, proteza zębowa, buty, guziki.

Niektóre z odnalezionych przedmiotów zostały zidentyfikowane jako własność ofiar egzekucji, np. okulary w rogowych oprawkach należące do Aleksandra Walaska oraz dwie obrączki, które w chwili egzekucji posiadali Zdzisław Zabiełło i Rafał Marceli Blüth. W latach 90. XX w. na miejscu odnalezienia szczątków ludzkich oraz przedmiotów ustawiony został głaz narzutowy jako prawdopodobne upamiętnienie miejsca egzekucji, jednak bez żadnej informacji na ten temat.

W 2010 roku prace poszukiwawcze zostały podjęte ponownie, tym razem przez archeologów z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, którzy uzyskali dostęp do dokumentacji i wyników badań z 1971 roku. Zespół pod kierunkiem dr. Olgierda Ławrynowicza dokonał kolejnego przeszukania miejsca egzekucji, które zostało jednak zlokalizowane w nieco dalszej odległości od wspomnianego głazu narzutowego. Teren objęty poszukiwaniami został podzielony na trzy obszary, na których wyznaczone zostały 24 wykopy.

Najbardziej istotny okazał się wykop XXIV w obszarze nr 1, w którym stwierdzone zostało istnienie jamy grobowej. W wyniku przeprowadzonych prac odnalezione zostały przede wszystkim drobne kości lub ich niewielkie fragmenty, tj. kości stopy i ręki oraz części trzonów żeber. Na podstawie szczegółowych badań ustalono ich przynależność do co najmniej 13 osób płci męskiej. Określony został także ich wiek w przedziale od 18 do 50 roku życia. Oprócz szczątków ludzkich odnalezione zostały także drobne przedmioty z wyposażenia ofiar, głównie guziki oraz łuski od nabojów pistoletowych i fragmenty pocisków.

Wszystkie ustalenia z roku 2010 stanowią potwierdzenie większości wcześniejszych działań i wyników badań przeprowadzonych w 1971 roku przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie, w tym dotyczące dokonanej wcześniej identyfikacji ofiar egzekucji.

Przeprowadzone prace miały na celu uporządkowanie i ostateczne podsumowanie wszystkich działań zmierzających do wyjaśnienia okoliczności i przebiegu egzekucji oraz ostatecznej lokalizacji miejsca pochówku osób rozstrzelanych w listopadzie 1939 roku.

Przejdź do wystawy

Wstecz
Dalej